Voor Serge Rooman is Freddie Konings, een van de spelers in ‘De Gevangenis’, geen onbekende. De rapper zat zijn celstraf uit in Merksplas, maar ook nadien hebben ze nog contact gehad. “We hebben een lang parcours samen”, zegt de gevangenisdirecteur. Voor het dubbelinterview met Lara Staal zit hij in de artiestenbar van de Warande. Het raam biedt een blik op de gevangenis van Turnhout. Tot kort voor het interview hing op de gevangenisgevel een spandoek met de woorden ‘Vol is vol’. Het zou de relevantie van de voorstelling ‘De Gevangenis’ kunnen samenvatten, maar voor Serge Rooman is dat niet het geval. “‘Vol is vol’ gaat enkel over de capaciteit. Er loopt veel meer mank in het systeem. Zelfs als de gevangenissen niet vol zouden zitten, hebben we een groot probleem.”
Lara Staal is het met hem eens. Voor haar voelt de slogan als “een enorme simplificatie” van een problematisch systeem dat ze als geheel in vraag stelt. Toch wil Serge Rooman geen afbreuk doen aan het spandoek, dat deel uitmaakt van een protest dat hij mee initieerde samen met vele anderen binnen het gevangeniswezen. “Deze actie gaat enkel over het probleem van de grondslapers. Elke dag slapen er meer dan vierhonderd mensen op de grond in de Belgische gevangenissen en dat aantal neemt toe. Blijkbaar ligt daar niemand van wakker. Maar als je vandaag in de gevangenis werkt of wordt opgesloten, raak je beschadigd. Gevangenschap is sowieso een moeilijke periode. En te veel mensen op een te kleine oppervlakte, dat zorgt voor incidenten. De potjes koken over. Bewoners en medewerkers worden verkracht. Voortdurend zijn er grote vechtpartijen.”
Wat moet er gebeuren om de overbevolking te stoppen?
Serge Rooman: “Alleen een collectieve genademaatregel voor de grondslapers brengt zuurstof op korte termijn. Maar de publieke opinie is compleet tegen en politici hebben daar angst van.”
Lara Staal: “Verandering kan er pas komen als we als samenleving anders gaan kijken naar gedetineerden. Nu zitten we in een law and orderverhaal van langer en harder straffen. Wil je de publieke opinie op dat vlak keren, dan is er moed nodig van de politiek. En die is er nu niet.”
Serge Rooman: “Hardheid lokt boosheid uit. In de gevangenis zouden we moeten luisteren naar de verhalen van de gedetineerden en hen stap voor stap wegleiden van crimineel gedrag. De omgeving moet ook veel kleiner en wat huiselijker. Je moet mensen laten voelen dat je hen een tweede kans gunt. Dan is de kans bijzonder groot dat het gaat lukken.”
De recidivecijfers zijn hoog. Kan je daaruit concluderen dat het systeem van zware gevangenisstraffen niet werkt?
Serge Rooman: “Precies. Voor we mensen opsluiten, moeten we eerst heel wat andere dingen doen. Elke
cent die je investeert in preventie, rendeert. Freddie Konings nam jonge kerels mee naar de gevangenis van Merksplas. Hij toonde hen zijn volledige traject in de gevangenis, ook zijn kamer en de douches. Hij heeft het beeld van een gevangenisstraf volledig gederomantiseerd. Het is moedig dat hij dat heeft gedaan. Hij had het er moeilijk mee.”
Wordt die visie gedeeld binnen het gevangeniswezen?
Serge Rooman: “Er zijn zeker mensen die hetzelfde voelen en er ook zo over denken. Maar dat is niet per se de overgrote meerderheid. Je mag de impact van jarenlang in een gevangenis werken niet onderschatten. Alle bewoners hebben iets op hun kerfstok, en die zitten dag in dag uit samen in niet al te beste omstandigheden.”
Lara Staal: “Werk je in een gevangenis, dan normaliseer je iets wat helemaal niet genormaliseerd mag worden. Iedere keer als je een deur op slot doet, sluit je iemand op. Dat is al zo gewelddadig op zichzelf. Laat staan dat mensen dan nog eens over elkaar heen moeten stappen omdat er geen plek is. Dat er door gebrek aan personeel weinig activiteit of bezoek is. Gedetineerden zijn mensen met gebruiksaanwijzingen, die vastgelopen zijn, vaak gebroken en getraumatiseerd binnenkomen. Daarbovenop komt dan nog de detentieschade. Geloof jij nog wel, Serge, dat als de gevangenis niet overvol zou zitten, er wel iets goeds kan gebeuren?”
Serge Rooman: “Ja, maar onder veel voorwaarden. Dan hebben we andere gebouwen nodig, waar gedetineerden in kleine groepen samenleven. Alles moet in functie staan van het terug op het spoor
geraken.”
Lara Staal: “Het ‘vol is vol’-probleem oplossen, lost de essentie niet op. De gevangenis is een door en door problematisch instituut dat meer kwaad doet dan goed. En dat weten we eigenlijk al heel lang. Wat mij betreft moet het hele systeem op de schop. Het is ook gelinkt aan onze samenleving waarin minderheidsgroepen en mensen met een migratieachtergrond systematisch worden benadeeld. Zij hebben veel meer kans om terecht te komen in drugsverslaving, drugshandel en allerhande criminele activiteiten. Het is heel pijnlijk dat zo weinig mensen dit verhaal vertellen. De gevangenis, wat mij betreft, kijkt ons recht
in de ogen. Ga naar die afvalput en kijk waar we zelf de steek hebben laten vallen. 95% van de gedetineerden moet überhaupt nooit in een gevangenis terechtkomen. Die moeten we anders opvangen.”
“Bahadir, een van de spelers uit de voorstelling, heeft 27 jaar vastgezeten. Stond hij weer buiten, dan hadden zijn connecties een appartement voor hem geregeld waar de coke gewoon klaarlag op tafel. Het was kiezen tussen dat of de wachtlijsten van de nachtopvang. Het kostte enorm veel moeite om alle banden door te knippen. Uiteindelijk deed hij dat, maar hij heeft nog steeds geen huis. Hij kan geen leven opbouwen zonder dak boven zijn hoofd en de rust die dat geeft. Dat maakt hem echt kapot.”
“In de gevangenis kan je er niet toe komen om aan je eigen pijn, je zelfhaat of de formulering van excuses te werken. Je bent gewoon aan het overleven. Uit verveling blijf je verder handelen en rook je wat af om niet gek te worden en je een beetje te kunnen ontspannen en te slapen. En dan gaan wij je nog eens extra straffen als er drugs gevonden worden.”
Serge Rooman: “Het is wel zo dat je in een inrichting een signaal moet geven, hoor. Drugs zorgen ervoor dat bepaalde groepen een enorme impact hebben op het leefklimaat. Die bepalen hoe het loopt op de wandeling en op de afdelingen. Andere gedetineerden hebben gewoon geen keuze op bepaalde momenten. Anders worden ze afgeranseld, punt. Dat gaat over zoveel geld, het is een echte business.”
Kan de gevangenis vandaag, ondanks de crisis, een rol spelen bij de re-integratie van gedetineerden in de maatschappij?
Serge Rooman: “Op de manier waarop we nu moeten werken, is dat haast niet mogelijk. En nog eens, ook als er geen overbevolking is, moeten wij de zaak herdenken en herbouwen. De detentiehuizen (kleinschalige inrichtingen voor kortgestraften – red.) vind ik zeer goed. Er zijn al goede ervaringen, zoals in Kortrijk waar het recidivecijfer zakt. Ik ben een voorstander om de korte straf uit te voeren. Want hoe langer je wacht, hoe langer iemand ongestraft voortdoet. En het moet net mislukken, liefst van bij het begin.”
Na een uur is het vuur nog lang niet uit het gesprek. Als Serge Rooman en Lara Staal na een pauze voor de foto’s weer binnenwandelen, is de conversatie nog steeds volop aan de gang. “Voor mij is het best wel confronterend, ook in de goede zin van het woord, om te zien hoeveel intelligentie en analyse er zit bij mensen zoals jij”, zegt Lara Staal. “En iedere dag stap je die poort weer binnen. Ik weet niet of ik je voor gek moet verklaren of dat ik je bewonder omdat je het niet loslaat en de hel overlaat aan de anderen. Of kun je er niet meer weg, omdat je er deel van bent geworden?”
Serge Rooman: “Ik val niet samen met de gevangenis. Onmogelijk. Maar mensen zitten daar. En ofwel probeer je iets van binnenuit te veranderen. Ofwel doe je dat niet, maar dan gebeurt er ook echt niks. Want niemand ligt ervan wakker. Misschien is mijn geluk wel dat ik als filosoof in de gevangenis voortdurend de vraag stel: ‘Klopt dit wel?’. Als je lang genoeg blijft en je blijft op dezelfde nagel kloppen, kan je het verschil maken. In Merksplas hebben we de omstandigheden van de ontoerekeningsvatbare bewoners verbeterd. Daar is voor gestreden. Ik kan dat niet achterlaten. Soms is het heel moeilijk. Maar als er geen oog binnen zit, dat ziet dat er iets mis is, is er ook geen mond meer die het gaat vertellen.”
Lara Staal: “Ik weet van de spelers hoe mensen zoals jij, maar ook bepaalde cipiers het verschil hebben gemaakt, om nog hoop te houden in de mensheid, om de dag door te komen. Dat is extreem belangrijk, want ze zijn volledig afhankelijk van de mensen die er werken. Die zijn hun enige steun en toeverlaat.”
“Intussen werk en leef jij in een land dat structureel de wet overtreedt. Dat is toch absurd? Je bent deel van een misdadig apparaat, of je nu wilt of niet. En nogmaals, ik zit hier echt niet om je aan te vallen, want ik heb ook enorm veel bewondering voor wat je doet.”
Serge Rooman: “Ik voel me niet deelachtig aan een misdadig apparaat. Ik voel me deelachtig aan een apparaat dat totaal ontoereikende middelen heeft om uit te voeren wat letterlijk in de wet staat.”
Vindt ‘De Gevangenis’, en het feit dat er ex-gedetineerden in meespelen, weerklank binnen de gevangenismuren?
Serge Rooman: “Theater is iets voor de bevoorrechte klasse. Daarmee heb ik niks slechts gezegd. Maar de mensen over wie het stuk gaat, gaan bijna nooit naar het theater.”
Lara Staal: “Dat weet ik. Maar wil je de publieke opinie beïnvloeden, dan heb je de gegoede middenklasse nodig. Die heeft nog altijd een behoorlijke impact als electoraat. We hebben best wat berichten gekregen naar aanleiding van het interview met Bahadir in De Standaard. Er zijn vrijwilligers die met gedetineerden dat artikel hebben gelezen en daarover hebben gepraat. Wij willen heel graag iets organiseren in de gevangenis met één speler rondom het videomateriaal uit de voorstelling.”
“Het contrast tussen wat wij in de repetities creëren en de situatie daarbuiten is zo groot. Bahadir ervaart dat iedereen met hem wil praten, maar ‘s nachts moet hij weer naar de nachtopvang en wordt de politie gebeld omdat ze hem een lastige klant vinden. Het ene moment is hij de intellectueel die Dante heeft gelezen en het andere moment is hij gewoon een lastpak.”
Serge Rooman: “Er verandert wel wat. In het nieuwe strafwetboek staat dat men moet beargumenteren waarom men iemand naar de gevangenis stuurt. Er volgt niet automatisch een gevangenisstraf. Advocaten kunnen daarover discussie voeren. De wet van 2005 is fantastisch, vind ik (de basiswet betreffende het gevangeniswezen en de rechtspositie van de gedetineerden – red.). Die zegt letterlijk dat de gevangenisstraf alleen maar bestaat uit het beperken van de vrijheid van komen en gaan. Jammer genoeg wordt die wet niet goed of gebrekkig uitgevoerd, maar er is tenminste al een wettelijke grond waar advocaten en critici kunnen op inspelen.”
“Ik denk dat wij authentieke boodschappen en heldere analyses moeten blijven brengen naar het brede publiek. Herhaling helpt. Je kan niet moord en brand schreeuwen voor een humanitaire crisis op 5000 kilometer van hier en het tegelijk oké vinden dat in eigen land meer dan vierhonderd mensen gewoon op de grond liggen. Dat zijn toch twee maten en twee gewichten? Het is hier niet oké. En ik zal mensen daarmee blijven confronteren.”