“Via de lach naar de serieuze vragen: dat is misschien wel ons krachtigste wapen”

Waarom is dit het juiste moment voor deze voorstelling?

Sidi Larbi Cherkaoui: “Ik denk dat we eindelijk oud genoeg zijn om het samen over ouder worden te hebben. Ik ben nu vijftig jaar en zit in mijn midlifecrisis. Ik wilde een stap terugzetten en na zes jaar het performen weer oppikken. Ik ben zo’n fan van Martins werk, al meer dan 25 jaar. Hij creëert woordloze visuele universums waarin hij hedendaags circus combineert met andere kunstvormen zoals theater en dans. Daarom voelde ik me al vroeg erg verbonden met wat hij doet.”

Martin Zimmermann: “Wat me aantrekt in het werk van Larbi, is het feit dat hij verschillende artistieke invalshoeken mixt en combineert. Hij werkt met beelden die hij in fragmenten opknipt en monteert, zoals in een videoclip of bij het zappen tussen televisiezenders. Hij is open en zoekend en brengt zichzelf bewust in moeilijke situaties. Plots woonde en werkte hij in Zwitserland, als artistiek directeur van het Ballet du Grand Théâtre de Genève. Ik nodigde Larbi uit bij mij in Zürich. In mijn kunstvorm gebruik ik geen woorden, en maar weinig mensen kunnen daarover spreken. Maar met Larbi lukt dat heel goed. We zeggen gewoon wat we denken, als vrienden. Ik denk dat ik dat twintig jaar geleden niet kon, dan gaf kritiek me te veel stress.”

Hoe verloopt jullie samenwerking? Creëren jullie echt samen?

Martin: “Ik ervaar het als een mirakel dat het zo goed werkt tussen ons. Want je weet bij de start nooit hoe het proces zal verlopen. We hebben beiden onze eigen vragen en verhalen, die we in deze voorstelling naar voren brengen. Dat maakt het sprankelend en interessant.”

Larbi: “We proberen dingen van het verleden terug te brengen, want ‘HAS BEEN’ gaat over een soort nostalgie naar een bepaalde tijd. Dat gebeurt heel erg al spelend, heel simpel eigenlijk. Het is alsof twee kinderen een kasteel maken. Soms vernielt de ene de toren van de andere, maar daaruit kan dan weer iets anders groeien. Het is ook alsof we getrouwd zijn. Als de ene vastzit, heeft de andere vaak een oplossing.”

“In deze voorstelling gaat het om kunst, om leven en dood. Het gaat om ouder worden en elkaar entertainen. Martins werk is erg humoristisch, hij verbindt met humor. Humor is voor mij de hoogste kunstvorm omdat grappig zijn heel moeilijk is. Ik ben meer een tragische persoon. Maar tragedie kan ook humoristisch zijn, en omgekeerd kan humor ook heel tragisch worden. We stellen elkaar voortdurend de vraag: is dit grappig of is dit tragisch? ‘HAS BEEN’ zit tussen wat ons doet lachen en wat ons doet huilen.”

Martin: “Larbi en ik hebben elk onze eigen ideeën en invalshoeken, en onze lichamen zijn ook anders. Tegelijk is er ook veel liefde tussen ons. We werken samen op een zachte en elegante manier, dat vind ik best bijzonder.”

Larbi: “Er zijn dingen die je kan doen op je 25ste, maar niet meer als je vijftig bent. Daarom moet ik geduldig zijn met mezelf. Ik vind het moeilijk om met mezelf te werken, maar niet met Martin. Dat gaat heel natuurlijk. Hij is erg dynamisch en een echte ambachtsman. We werken ook samen met anderen, waaronder de drie muzikanten die ons ondersteunen. Dat is voor ons een echt geschenk. We delen allemaal onze kennis, maar dagen elkaar ook uit. Zo wordt de scène een plek van ambiguïteit en instabiliteit, best spannend.”

Martin: “‘HAS BEEN’ is op een bepaalde manier ook poëzie in beweging. In Zürich is het dadaïsme heel groot, en in België het surrealisme. Die twee artistieke bewegingen laten we elkaar ontmoeten, zonder beperkingen. ‘HAS BEEN’ is geen theatervoorstelling, eerder een videoclip van anderhalf uur. Daarin stellen we onszelf de vraag of we op onze leeftijd de dingen nog kunnen doen zoals we die voorheen deden. Soms is dat niet het geval, maar een andere keer ben je verbaasd dat het wel nog lukt. Het lijkt me daarom boeiend om over tien of twintig jaar opnieuw samen een voorstelling te maken.”

“Dans is helemaal geen arrogante kunstvorm, maar een medium waarin mensen zichzelf blootgeven.” Dat vertelde jij, Larbi, destijds in een interview als curator van het dansprogramma van de Warande. Mogen we bij ‘HAS BEEN’ dat blootgeven zien in het licht van het ouder worden?

Larbi: “Ja. We leven in een wereld van constante beoordelingen. Mensen beoordelen elkaar omdat ze te jong te zijn of omdat ze te oud te zijn, omdat ze te dit of te dat zijn. We hebben de neiging om iedereen in een vakje te plaatsen. Martin en ik proberen uit die vakjes te springen. ‘HAS BEEN’ refereert aan de MTV-generatie en de jaren 80. Met zachtheid en zorg kijken we terug naar de emoties van toen. Ik heb het gevoel dat we vandaag in een wereld leven die verstoken is van emotie. Veel mensen zijn afgestompt. Afgestompt voor elkaar en voor hun eigen ellende, maar ook voor het leed van de mensen om hen heen en de verschrikkingen die zich in de wereld afspelen. Ooit werden empathie en solidariteit gezien als iets krachtigs, iets betekenisvols, iets noodzakelijks. Nu worden ze beschouwd als een teken van zwakte.”

“Emoties uit het verleden vormen onze brandstof en onze inspiratie. Die vinden we bij Grace Jones of Madonna, maar ik laat me ook inspireren door mijn moeder, mijn grootmoeder en mijn Marokkaanse tante.”

Martin: “Ik voel me verbonden met de stille film, met Buster Keaton, Charlie Chaplin en Jacques Tati. Ik kom uit dezelfde familie, die van de humor met de situatie en het lichaam, maar zonder tekst. Die fysieke acteurs zijn voor mij eigenlijk choreografen. Ik hou van hen, maar ik wil hen niet kopiëren omdat het genieën zijn.”

De Warande focust het komende seizoen op de thema’s verzet en veerkracht. Spelen die ook in jullie werk een rol?

Larbi: “Ik wil me verzetten tegen het feit dat de wereld ons soms harteloos probeert te maken en ons laat evolueren naar een situatie waarin we ons nergens meer iets van aantrekken. Zelfs in de kunstwereld zijn er mensen die denken dat kunst geen emotionele impact moet hebben. Ik tuimelde net in de kunst omdat het een drager van emoties is. Ik vond er een manier om me uit te drukken. Natuurlijk evolueert mijn waardensysteem, maar ik blijf me verzetten tegen onachtzaamheid en verwaarlozing. Verzet en veerkracht geven mij het vermogen om terug te veren en verbonden te blijven met de wereld om me heen. Verzet is stabiel als een steen, veerkracht flexibel als bamboe.”

“Voor mij zijn verzet en veerkracht vandaag extreem nodig. ‘HAS BEEN’ is geen politieke voorstelling, maar de wereld is wel aanwezig, ook die van het verleden. Want sommige problemen van vroeger zijn er nu nog steeds, denk maar aan racisme of de veranderende machtsverhoudingen tussen landen. Dat zit zelfs in de muziekkeuze. Alexandre Dai Castaing componeert voor onze voorstelling, maar we brengen ook muziek uit de jaren 80. Achter de aanstekelijke, ritmische liedjes van toen schuilen vaak ernstige teksten. Daarin klinken morele overtuiging en bezorgdheid over de staat van de wereld door.”

Martin: “Ik kijk rond en zie lichamen die lijden. Arbeid kan de wervelkolom van een persoon veranderen, net als diens bewegingen en manier van stappen. Dat inspireert mij. Ik wil spelen voor de mensen die een moeilijk leven hebben, die nooit naar het theater kunnen. Ik wil dat ze zich kunnen herkennen in mijn spel, dat ze beseffen dat ze oké zijn zoals ze zijn. Hun harde leven draagt een schoonheid in zich.” “Ook al zijn we niet hetzelfde, we zijn wel vergelijkbaar. Elkaar graag zien, samen plezier maken en via de lach naar de serieuze vragen gaan, is misschien wel het krachtigste wapen vandaag. Ik ben misschien naïef, maar het is de weg die ik al jaren probeer te volgen. Het is natuurlijk niet voor iedereen even makkelijk om zo door het leven te gaan. Maar ik merk dat ik op deze manier deuren open en in verbinding kom met geweldige mensen.”

Larbi, dit is zeker niet de eerste keer dat je in de Warande bent. Wat is jouw band met de Warande en met Turnhout?

Larbi: “Nergens in België was ik als choreograaf zo lang aan de slag als in de Warande. Ik voelde me er altijd al heel veilig en welkom omdat er altijd mensen waren die konden connecteren met mijn werk. Ik ben een nomade, en werk nu al vijf jaar vooral in Zwitserland. Al 26 jaar keer ik geregeld terug naar Turnhout, en toch blijft het elke keer spannend. Ik ben er heel dicht bij mijn thuis in Antwerpen. Mijn moeder kan komen kijken! Ik hoop dat ik haar zal verrassen met dingen die ze niet verwacht.”

Martin: “België bracht veel beroemde choreografen voort. Voor mij is het altijd een plezier om er te spelen. Voor onze kunstvormen is het een bijzonder land. Ik ben heel trots op Larbi, en ik ben gelukkig dat hij ook voor mij de deuren van de Warande kan openen door de band die hij heeft met het huis.”